Psalmgebed Prof. Schillebeeckx

Zijt Gij alleen een God
Die in de nabijheid is;
Jer. 23, 23
Gij zijt een verborgen God. Jes. 45, 15
Of verbergt Gij voor ons uw gelaat,
Om te zien hoe het ons dan vergaat?

Deut. 32, 20
En toch:
Gij bedroeft en vernedert niet.

Klaagl. 3, 33
Gij laat U zoeken door hen
Die niet naar U vragen,
Gij laat U vinden door hen
Die U niet zoeken.
Jes. 65, 1
Heer ik geloof.
Kom mijn ongeloof te hulp.

Mc. 9, 24b
En leer mij, arme dwaas,
Hoe dat ik bidden moet.

(Guido Gezelle)

Overdenking bij Pinkstervesper 2018: Dietrich Bonhoeffer

18 mei 2018
Paaskerk
Renger Prent

Dietrich Bonhoeffer

Wie is hij? Dietrich Bonhoeffer, geboren in 1906, in een aristocratisch milieu. Op 21 jarige leeftijd is hij gepromoveerd, op 24 jarige leeftijd universitair docent. Hij was zich als één van de eerste theologen bewust van het intrinsieke kwaad van het nationaal-socialisme en het anti-semitisme. Al in 1935 zegt hij: ‘Alleen wie opkomt voor de joden mag nog gregoriaans zingen’.

Binnen de kerk groeit de beweging ‘Deutsche Christen’ uit tot een groot instituut, zij ziet de kerk als ideologische steunpilaar van het nat.-socialisme. In de kerk van Bonhoeffer werd in 1933 op de synode van Berlijn de Ariërparagraaf ingevoerd opdat het predikantenambt alleen door ‘raszuivere’ mensen wordt uitgeoefend. Die synode wordt de ‘bruine synode’ genoemd, vanwege het grote aantal deelnemers dat in het bruine hemd van de SA verschijnt.

Kort daarna wordt Bonhoeffer predikant bij de Duitse gemeente van Londen. In 1935 komt hij terug en wordt leider van een nieuw seminarie voor studenten van de Bekennende Kirche, een bescheiden organisatie waarvan niet alle leden tegen het nat.-socialisme waren, maar wel tegen inmenging van de staat in de kerk. In 1937 werd het seminarie door de Gestapo gesloten.

Bonhoeffer dreigde opgeroepen te worden voor militaire dienst, maar kreeg toestemming voor een reis naar Engeland en Amerika en uitstel van militaire dienst. Hij voelt zich verplicht om terug te keren naar Duitsland. Daar veranderen zijn aanvankelijk nogal pacifistische opvattingen over verzet tegen de overheid en gaat hij steeds scherper de tekortkomingen van de Lutherse twee-rijken-Ieer zien.

Bonhoeffer werd aangesteld bij de militaire inlichtingendienst waar veel mensen werkten die betrokken waren bij het verzet. Toen de Gestapo malversaties bij de dienst ontdekte, werden veel medewerkers daarvan, ook Bonhoeffer, in april 1943 gearresteerd. Omdat hij als politieke gevangene werd gezien, kreeg hij geen steun van de Bekennende Kirche. Tot eind 1944 zat hij gevangen in Berlijn-Tegel. Een bevriende bewaarder smokkelde zijn brieven naar buiten. Die brachten hem uiteindelijk de bekendheid en waardering die hij nu heeft.

Hij schreef ze aan zijn collega Eberhard Bethge en ontwikkelt daarin zijn gedachten over de kerk na de oorlog en een religieloos christendom. Hij stelt veel goede vragen, geeft soms een begin van antwoord. Hij wist dat na de oorlog in West-Europa het spreken over God met veel uitroeptekens en zekerheden, niet meer zou kunnen. Op grond daarvan is hij nogal eens tot een vroege ontwerper van de god-is-dood theologie gezien. Dat lijkt niet juist, hij stelt wel dat de vanzelfsprekendheid van een samenleving die berust op waarden en normen vanuit een breed gedeelde christelijke overtuiging, voorbij zal zijn. Hij stelt de vraag hoe dan nog zinvol over God te spreken is en hoe daar gestalte te geven aan het kerk-zijn.

De kerk heeft die vragen niet opgepakt. De meerderheid van de Duitse kerken heeft hem nog jarenlang gezien als een landverrader en een politieke activist. Eerst na publicatie van zijn gevangenisbrieven en de waardering die zij buiten Duitsland kregen, kwam daar verandering in.
Een enkel woord van hem:

‘Er bestaan niet twee werkelijkheden, maar slechts één, dat is de werkelijkheid van God, zoals deze in Christus openbaar geworden is in de werkelijkheid van de wereld’.

‘De God die de wereld doet leven zonder de werkhypothese God, is de God voor wiens aanschijn wij staan. Voor en met God leven wij zonder God. God laat zich uit de wereld terugdringen tot op het kruis’.

‘De dag zal komen dat weer mensen worden geroepen om het woord van God zo te spreken, dat de wereld daardoor verandert. Het zal een nieuwe taal zijn, misschien volstrekt niet-religieus, maar bevrijdend en verlossend zoals de taal van Jezus.’

Kort voor het einde van de oorlog wordt hij naar het kamp Flossenburg gebracht. Daar wordt hij op 9 april 1945, op persoonlijk bevel van Hitler, opgehangen. De beul zei: Nooit heb ik iemand zo kalm en beheerst het schavot zien beklimmen.

Voor hem gold wat hij allen voorhield: ‘Alleen wie zo houdt van het leven en de aarde, dat met het verlies hiervan alles hem/haar verloren schijnt, mag in de verrijzenis en een nieuwe wereld geloven.

Overdenking bij Pinkstervespers 2018: ds M.L. King

Lezing: Efeziërs 2: 11-22
Pelgrimskerk
ds. H.U. de Vries

Broeders en zusters,

Op deze vierde van de vijf oecumenische avonddiensten ter voorbereiding op Pinksteren staan we een ogenblik stil bij de persoon van Martin Luther King. Hij is degene die het voorbereidend comité van de oecumenische diensten voor deze avond als inspirerend voorbeeld of ‘eigentijdse heilige’ naar voren heeft geschoven.

Ik meen dat dominee of doctor Martin Luther King niet heel veel toelichting nodig heeft. Vorige maand was het vijftig jaar geleden dat er aan zijn leven een onverwacht einde kwam, toen hij te Memphis werd doodgeschoten, een triest jubileum dat de persoon van King ook in ons land opnieuw in de schijnwerpers heeft geplaatst. Van zijn geweldloze verzet tegen de rassenscheiding in de VS noem ik, wellicht ten overvloede, hier de door hem in de jaren vijftig in de plaats Montgomery in gang gezette boycot van stadsbussen waarin blanken werden bevoordeeld – een boycot die krachtig beschreven wordt in zijn boek Stride towards Freedom, in het Nederlands uitgegeven onder de titel Rosa stond niet op, en zijn mars naar Washington in de zomer van 1963 – de mars die de context vormt van zijn legendarische toespraak op de trappen van het Lincoln Memorial ‘I have a Dream’. De Nobelprijs voor de vrede die hem werd toegekend aam het eind van 1964 was een internationale erkenning van zijn inzet voor de gelijkberechtiging van blank en zwart, een gelijkberechtiging die in de huidige VS intussen op papier wel geborgd is, maar in de praktijk nog dikwijls wordt geschonden.

De verbinding tussen King en het naderende Pinksterfeest is niet moeilijk te leggen. Kings consequente geweldloze houding bij zijn protest tegen geobserveerd en ervaren onrecht had hij niet van een Vreemde. In de literatuur wordt dikwijls Mahatma Gandhi als zijn grote voorbeeld genoemd, maar daaraan moet zeker worden toegevoegd Jezus van Nazaret. Een van de werken van de Geest nu is dat hij de volgelingen van deze Jezus innerlijk transformeert naar het beeld van hun Heer, zodat zij diens karakter of gestalte steeds meer interneren. De vruchten die de Geest aan onze levensboom doet groeien, wanneer wij daarom vragen en daarvoor openstaan – vruchten als liefde, geduld, zachtmoedigheid en zelfbeheersing – maken ons steeds meer gelijkvormig aan Jezus Christus. In het leven van King, predikant uit een predikantsfamilie, was dat zichtbaar in zijn dikwijls ergerniswekkende geweldloosheid.

Maar er ligt nóg een verbinding tussen het leven van Martin Luther King en het naderende Pinksterfeest. Die verbinding ligt bij het doel dat hij nastreefde: de gelijkberechtiging van blank en zwart. De Geest van Pinksteren is niet alleen de Geest die ons in ons doen en laten meer en meer doet lijken op Jezus Christus, het is ook de Geest die scheidingswanden slecht en opgeworpen grenzen afbreekt. Ik spreek hier graag van ‘de emancipatorische werking van de Geest’. Zij wordt zichtbaar als in het bijbelboek Handelingen een eunuch uit Ethiopië, die vanwege zijn lichaamsgebrek formeel geen toegang heeft tot de gemeente van de Heer, op instigatie van de Geest door de evangelist Filippus wordt binnengeleid in de lichtkring van Gods genade in Jezus Christus. Zij wordt opnieuw zichtbaar als de apostel Petrus, na het nodige duw- en trekwerk van de Geest, in hetzelfde boek Handelingen zijn weerstand tegen de heidenen uiteindelijk overwint en moet bekennen dat de heiden Cornelius en diens huishouding evenzeer door God geliefd zijn als de vrome Jood, en als bezegeling van die liefde eveneens de Heilige Geest ontvangen hebben.  ( Hand. 10.)

De Geest schrijft nieuwe wegen in de tijd. Hij breekt onze nauwe betamelijkheidsgrenzen open en includeert in de gemeente van Jezus wie wij er liever buiten zouden houden: zwarten, vrouwen, homoseksuelen: allen die, ongeacht hun uiterlijke kenmerken, Jezus belijden als Heer en willen leven uit zijn genade. Want daar gaat het om, zei Paulus ons vanavond in zijn Efeziërsbrief, om dat ene fundament van het verzoenende kruis van Jezus Christus, waardoor de scheidingsmuur tussen Jood en heiden, bestaande uit de Joodse wet als weg tot God heil, is afgebroken, en een nieuwe weg is geopend: de weg van het geloof die leidt tot de komst van de Geest, een weg die voor vélen begaanbaar en toegankelijk is, ongeacht hun achtergrond of uiterlijke kenmerken.

De strijd van Martin Luther King en de hoge prijs die hij daarvoor betaald heeft, herinneren ons aan het schone en tegelijk riskante werk van de Heilige Geest in het leven van Jezus’ volgelingen, een werk dat, als het goed is, leidt tot innerlijke transformatie én tot uiterlijke openheid over de grenzen van onze natuurlijke afweer heen.

Amen.

Overdenking Pinkstervespers 2018: Franciscus

Samen op weg naar Pinksteren. Wat heeft het ons te zeggen?
Bezinning en even verstillen om de essentie van ons mens-zijn te beseffen.
Vanavond richten we onze aandacht daarvoor dus op Franciscus van Assisi.

woensdag 16 mei
gebouw Apostolisch Genootschap
Kasper Pelt

Over Franciscus van Assisi

In 1182 werd Franciscus geboren in Assisi in Umbrië in Italië. Hij was de zoon van de rijke koopman Bernadone en zijn vrouw Pica. Zijn ouders waren christenen, maar waren zozeer aan wereldse zaken gehecht, dat ze zich weinig druk maakten over de godsdienstige vorming van de jonge Franciscus. Zijn vorming bestond voornamelijk uit wereldse vaardigheden en wetenschappen, passend bij een rijkeluis zoontje. Hierdoor werd zijn drang naar weelde en een ongebonden leven versterkt. “Overdenking Pinkstervespers 2018: Franciscus” verder lezen