WIE WAS DIETRICH BONHOEFFER

Overweging tijdens vesperviering op Weg naar Pinksteren
donderdag 6 juni 2019
Kruiskerk
Ds. Sieb Lanser

Voor velen is Bonhoeffer een fascinerend en inspirerend christen. Geboren in 1906 in een niet erg kerkelijk gezin, meer ‘cultuurchristenen’. Toch kiest hij voor een studie theologie, ook met de wens om de kerk te hervormen. Achteraf gezien is Bonhoeffers leven en werk inderdaad hervormend te noemen.
Als er één vraag is die Bonhoeffer zijn hele leven heeft beziggehouden, dan is dat de vraag naar het wezen van de kerk. Wie is de kerk? Wat is de kerk? waar is de kerk?
Op 21-jarige leeftijd promoveert hij op ‘de kerk als gemeenschap der heiligen’. De kerk moet het niet zozeer over Christus hebben, als wel zelf de openbaring en vindplaats van Christus in de wereld zijn. Christus bestaat als gemeente.
Na zijn studie en promotie komt hij tijdens een verblijf in New York in aanraking met de social gospel uit de wijk Harlem. Nu begrijpt hij pas echt – buiten de studeerkamer – dat het Evangelie ook wat te zeggen heeft voor het leven op straat. In een Baptistenkerk in Harlem wordt hij geraakt door de saamhorigheid in deze zwarte geloofsgemeenschap, tegen de achtergrond van uitsluiting en racisme.

Door zijn internationale contacten speelt hij een belangrijke rol in de internationale oecumene. Daarnaast is hij één van de vooraanstaande figuren van de Bekennende Kirche, een beweging binnen de kerk van Duitsland die zich kritisch opstelt tegenover de nazi’s. Bonhoeffer wordt benoemd tot directeur van een predikantenseminarie en het bijbehorende broederhuis.
Zijn leven en werk staan continu in verhouding tot Hitlers nationaal-socialisme. Via familiebanden raakt hij betrokken op het verzet. Aanvankelijk propageert hij het pacifisme, maar later verandert dat. Zo raakt hij zelfs betrokken bij de aanslag op Hitler op 20 juli 1944. Hij voorziet de aanslagplegers van een legitieme, morele basis voor deze daad.

Op 5 april 1943 was Bonhoeffer gearresteerd en overgebracht naar de gevangenis van Tegel, in het noordwesten van Berlijn. Daar schrijft hij veel gebeden en gedichten.
Bonhoeffers gevangenisperiode is vooral bekend geworden door de brieven die hij schreef aan zijn vriend Eberhard Bethge en de briefwisseling met zijn verloofde Maria von Wedemeyer. Met deze brieven kwamen ook Bonhoeffers gedichten naar buiten. De brieven die naar buiten worden gesmokkeld, geven een indruk van zijn miserabele gevangenisleven, dat hem zwaar valt. Zijn gedicht ‘Wie ben ik’ getuigt van zijn worsteling tussen depressies, innerlijke kracht en het door God gekend zijn.
In een dooppreek uit 1944 schrijft hij de beroemde woorden: ‘ons christen-zijn zal in deze tijd bestaan uit slechts twee elementen: bidden en onder de mensen gerechtigheid doen’. Zo leeft Bonhoeffer ook zelf in de gevangenis. Hij verzorgt zieken en schrijft voor zijn medegevangenen een aantal gebeden.
Op 8 oktober 1944 wordt Bonhoeffer naar de keldergevangenis van het Gestapohoofdgebouw gebracht. Het versturen en ontvangen van brieven wordt dan vrijwel onmogelijk. Maar juist uit deze laatste maanden van zijn leven stamt het gedicht ‘Goede machten’, dat we straks nog zullen horen. Hij schreef het als kerstgroet en nieuwjaarswens voor Maria en haar en zijn familie. Als lied is het ook in ons Liedboek te vinden. Het vormt zijn getuigenis dat, wat er ook op je afkomt, het door het geloof te dragen is.

Vanwege zijn betrokkenheid bij de aanslag op Hitler wordt hij kort voor het einde van de Tweede Wereldoorlog, op 9 april 1945, op persoonlijk bevel van de Führer opgehangen in het kamp Flossenburg.

Een vroeg werk van Bonhoeffer, uit 1937, is Navolging, een uitleg van de Bergrede. Het lijkt mij dan ook passend om enkele verzen uit de Bergrede, uit Matteüs 5, te lezen en die in een moment van stilte te overdenken.

De gedichten komen uit het werkboekje ‘BONHOEFFER75’, voor € 2,- + porto te bestellen bij: bonhoeffer75@kpnmail.nl

Vijf vespervieringen op weg naar Pinksteren

We zijn op weg naar Pinksteren. Hoe je het ook wendt of keert, Pinksteren is en blijft een beetje het stiefkindje onder de kerkelijke feesten. Zijn die twee dagen niet uitermate geschikt om er op uit te gaan, om te kijken of het nog lukt om de tent op te zetten?
Toch kunnen we niet zonder Pinksteren. Pasen vraagt het nodige, daaraan geeft een mens zich niet zomaar gewonnen. We horen over de vrienden en vriendinnen van Jezus die zich teruggetrokken hebben, met de deur op slot. Maar wonder boven wonder worden ze uit hun neerslachtigheid bevrijd en gaan de straat op. Het gaat weer stromen, ze komen in beweging en laten zich zenden. Gelukkig hebben we in de kerk de laatste tijd meer oog voor die broodnodige beweging van binnen naar buiten. Is het niet de Geest die het mogelijk maakt?

In de dagen voor Pinksteren zijn er vijf vespervieringen in vijf verschillende kerken.

Vorig jaar hebben we aandacht besteed aan enkele geloofsgetuigen, sommigen die heilig verklaard zijn. We dachten dat het goed is, om op dat spoor verder te gaan. We kozen geloofsgetuigen die hun inzet met de dood hebben moeten bekopen.

Frans van der Lugt Dag Hammarskjöld Titus Brandsma Dietrich Bonhoefferalle vervolgden
Op 3 juni staat priester Frans van der Lugt centraal, vermoord in het Syrische Aleppo op 7 april 2014.

Op 4 juni valt er licht op Dag Hammarskjöld, de secretaris-generaal van de Verenigde Naties, die onder verdachte omstandigheden is omgekomen. Na zijn dood werd het manuscript ‘Merkstenen’ gevonden. Mystieke teksten die het overwegen alleszins waard zijn.

Op 5 juni is er aandacht voor Titus Brandsma, die voor hij werd opgepakt in de oorlog hoogleraar was in Nijmegen. De laatste jaren is er hernieuwde aandacht voor hem en worden nieuwe bronnen ontsloten.

Op 6 juni komen teksten van Dietrich Bonhoeffer aan de orde. Recent verscheen er een werkschrift met gedichten, gebeden en nieuwe liederen bij zijn gedichten, als opmaat naar 2020, als het vijfenzeventig jaar geleden is dat Bonhoeffer werd terechtgesteld.

De vesperviering op 7 juni sluit de rij, dan wordt in meer algemene zin stil gestaan bij de vervolgden vanwege hun geloof. Vaker dan vroeger worden we opgeschrikt door berichten over vervolgingen van christenen.

Overzicht van de vespervieringen

Ma 3 juni: De Goede Herderkerk, Van Boshuizenstraat 420

Di 4 juni: Gebouw van het Apostolisch Genootschap, Graaf Aelbrechtlaan 140

Wo 5 juni: Titus Brandsmakerk, Westelijk Halfrond 1

Do 6 juni: Kruiskerk, Van de Veerelaan 30a

Vr 7 juni: Paaskerk, Augustinuspark 1

De gebedsdiensten beginnen om 19.30 uur en duren om en nabij een half uur. Een mooie manier om ons voor te bereiden op het Pinksterfeest. Van harte welkom!

Gert Jan de Bruin

Op weg naar Pinksteren

De Raad van Kerken Amstelveen/Buitenveldert nodigt u uit!
Op zes avonden bent u van harte welkom in onderstaande kerken om u voor te bereiden op het Pinksterfeest.

datum aanvang plaats
maandag
18 mei
19.30 uur H. Geestkerk,
Haagbeuklaan 1
dinsdag
19 mei
19.30 uur Augustinuskerk,
Amstelveenseweg 965
woensdag
20 mei
19.30 uur Het Apostolisch Genootschap,
Graaf Aelbrechtlaan 138
donderdag
21 mei
19.30 uur De Goede Herderkerk,
Van Boshuizenstraat 420
vrijdag
22 mei
19.30 uur Paaskerk,
Augustinuspark 1
zaterdag
23 mei
19.00 uur De Kruiskerk,
Van der Veerelaan 30 A

Na deze slotviering is er gelegenheid om elkaar te ontmoeten onder het genot van een drankje en hapje.